Welcome to the Xitsonga Folktale Project —
a world where old tales find new words.
🪶
Because stories don’t belong to one people. They belong to everyone who listens “Translating Classic Folktales” is a celebration of language, memory, and imagination. We take old folktales from around the world, and we retell them hi ririmi ra Xitsonga.
Today’s story is…
Title: The Clever Weaver
Origin: Armenian folktale
Source / Editor: Collected and retold by Andrew Lang (1907).
🪄
Garingani wa garinga…
Khale ka matiko, ekule ka ribuwu, Hosinkulu a va kandziye ehubyeni ku ta tsema milandzu na madzolonga ma tiko. Mixo wa kona! Vaaka-tiko a va nga ri na swo yini swo swi rila. Swi nga sweswo, Hosinkulu va ve va tlakuka va gima huvo, kasi ku ta pfuka nghinyanghinya hi ku fika ka Nkoma ya tiko, na xiviko xa vuyeni bya Mudzindza wa mfumu wa Vasavasi.
Leswi Hosinkulu a va rhumbyela nyimpi ya Vasavasi, va ve va kubyama exiluvelweni ku ta amukela ntumi ya mukhumbi wa vantima. Hambi swi tikini, Vinyi va tiko, va ve va humesa rito eka vavasati va xivongo, ku va tisa byala loko vanhwana na majaha va ha xidja no vandzeka swo ya ekhwirini. Loko ntshungu wu ta va wu hangalakini, Hosinkulu Umbe va weliwi hi xivutiso xo ka nhlamulo. “I nga va neni leyi yi hi kandziya na mbitsi muni…”
Xirhumiwa xi fike ehubyeni xi rhungi nomo, na hambi Harhi ya Vukosi a xi yi losangi. Xi te hi mina loyi hi ku gova emahlweni ka nhonga ya Vukosi, xi tsala rhendzevula emisaveni hi nsiti, ivi xi ntlhentlhela ehansi xi ku tsawu! Huvo, yi tshukisi mahlo yi ku ncu hi mindzhukano, kambe lowa xirhwalo xa nomu u lo kho, a miyela a tsandza na ku copeta.
Umbe, nkulu wa misava, i tlakuse ritshuri a kongoma entsindza…
Hi makhati ma nga ri mangani, Mphati wakwe, i be mhalamhala a suma Vasungunkati na Vakoxi va rikwavo, ku va ta hlamulela muendzi wa Nkoma ya vona. Kambeni, va yi kandziye ncila loko va geva vukanhlaluso. Hinkwavo, va tshembisiwe ku sungiwa va fa loko dyambu ro va pelela, va nga ri na nhlamuseto ya rhendzevula leyi yi nga funghiwa emisaveni ya mikwembu ya vona, hi munhu wa vambe.
Hi ku xixima vutswatsi bya N’wini wa vo, Varisi va vanhu va Mwama, va dumeli miganga hinkwayo ya tiko, va hlotana na ntlhari leyi yi nga va pfunaku ku hlela ntiyiso wa rhendzevuta leyi yi nga pfindlusa ngati ya rixaka. Swi nga sweswo, Varisi va ndzawuti va ndzawuta na le mindyangwini ya vakamba, va kha va nyanga ntsuntsu wa rhendzevuta ya Vasavasi. Ku te loko va ha yingayinga na rivala, hi loko wun’we wa Varisi a kongoma emutini wa Musohi, loyi a ake etlhelo ka murhi lowunkulu exifundzeni. Mubohiwa wa huvo i fiki nomo wu lo gaba, hi ku hlamala singita ra xitsila xo swuha mincindza xi tlhe xi yi phota hi xoxe. Murisi i ve a teliwa hi ntsako loko a twa leswaku Musohi hi ye a nga maka xitsila lexiwani. Eka Murisi, leswi a swi hlaya ku Musohi loyiwani i na mbilu yo enta. Swi nga sweswo, Murisi i n’wu losi hi hungu ro nyoxa. Hosinkulu va bohi ku kulula munhu loyi a nga ta va ntlhantlhela mihlolo ya xikungu xa Vasavasi.
Musohi u lo ntlu! A mukela xirhambo xa n’wini wakwe…
Hi loko va ku mphongoloko ehubyeni, va kuma mpongo wu vambi milomo, kambe ku ri hava na rito ro boxa nhlanga. Musohi i veki ntundwana ehansi, a wisa hi tsolo, a vonana na ndzendzewula leyo hlundzuxa rixaka… Ku gwada ka ye ku ntsawute ntshungu ku tlakusa ntsumi. Hi loko Musohi wa le nsinyeni a koka nhlolo entundwaneni a yi rhurhela endzeni ka ndzendzewula ya Vasasavi. Hi loko Mudzindza a ku vhuthu, a kongama eka Musohi, a n’wu hlamula hi ku hulela rhendzevula yi helela hi tindzoho. Hi kan’we, ntshungu wu hundzuki wu languta nkulu wa yo. Hosinkulu va ku magoza ni kona va ta hlalela maweta lama tlangiwaka emutini wa vo. Loko ntshungu wa ha luva ndzhuti wa tiko, Musohi i pfali mhaka hi ku landza mbhaha entundwaneni a wu sasameta tindzoho. Mbhaha a wu hetangi nkathi, wu jovoti ndzoho na nsiti ku lan’wa n’winyi wa swo. Tiko ri voni hi Mudzindza a sikuyima a fambisa sweswo va nga twangi na pfumawulo wakwe… ke leswi swi bula yini, ku boxa Nkoma. Hi loko Hosinkulu va tlakusa Musohi kuri a amba ku nona.
Ivi lowa Musohi a hlaya a ku;
Rhendzevula a yi vutisa ku, xana ma luvaki?
Ivi nhlolo yi hlamula yi ku hawa, mandla hi na wo?
Ivi a nxunga a ku, ndzi ta mi dumela hi vuthu ro kula ku mi rhendzela.
Ni ku na mi twavu, kambe hi mbhaha na mi dya. Hi ta yi yimela hi nhena yin’we ntse!
Hi vulayi bya Musohi, Mphini wa nyimpi ya tiko u humesi Munyayi ku ya wisa vuthu ra Vasavasi le ribuweni. Singita leri, Munyayi i ri koti hi ku xavisela va N’watimbita va Masavasi tindzoho na mpunga wa mbhulu. Hi ku tlhava ka dyambu a ku nuha rifu enxanxeni wa Vasavasi, vo tala va etleleli makumu va siya matlhari ma lotiwini, va landza mikwembu ya vona hi magidi va ku bi! Loko vuthu ri ta va ri cukumeti mintsumbu ya Vasavasi elwandle, Hosinkulu va sumi Musohi ku ta n’wu ndzuva hi lexi xi nga ta n’wu enerisa. Musohi i kombeli ku keliwa mati hi va Vukosi ku a ta aka muti na ye. Va Vukosi va tiyisi xikandza, va hlamula handle ko kanana va ku:
“Nyikani munkon’wana wa mina byala!”
Ntsindza wu bonga wu pfuxa ntsako na minkulungwani etikweni…
Phuuu, Choyoyo!
